درآمد نفتی و ناکارآمدی

زندانی سیاسی در ایران- امضا محفوظ

نفت به خودی خود، علت ناکارآمدی هیچ دولتی نیست. این نحوه هزینه کرد نفت است که می تواند آثار زیانباری به دنبال آورد. مثلا، نروژ کشوری است که درآمد نفتی بالایی دارد اما دولت آن در زمره دولت های کارآمد است. درآمد نفت اگر صرف سرمایه گذاری و توسعه زیرساخت ها شود، می تواند به رشد اقتصادی بیانجامد؛ اما اگر صرف هزینه های جاری و غیرضروری شود، علاوه بر انبساط تقاضا، آثار زیانبار بسیاری از جمله تورم مزمن به دنبال می آورد.

درآمدهای نفتی می تواند در خدمت پیشبرد اهداف حکومت های ایدئولوژیک قرار گیرد. اینگونه حکومت ها بر یک «خیر مطلق» و «غایت تاریخی» پافشاری می کنند و برای خود، رسالتی قائل هستند که مردم را به این غایت خیر، رهنمون سازند. نظام های ایدئولوژیک برای تحقق خیر مورد نظر خود، طرح و نقشه ای کلی در نظر می گیرند که در آن نقشه همه سازمان ها، بخش ها و بنگاه ها «مکلف» هستند تا نسبت به تحقق رسالت تاریخی حکومت، اهتمام ورزند. هیچ کس نمی تواند ساز مخالف بزند چرا که روایت حکومت از ضرورت و جبر تاریخی، مستلزم اعتقاد به یک هدف غایی و محتوم برای نوع بشر است. در این چهارچوب و از دید حکومت، کسی که ساز مخالف می زند، در مسیری غیرعقلانی گام برداشته به طوری که فردی «بی بصیرت» تلقی شده و قادر نیست غایت محتوم تاریخی را ببیند.

حکومت های ایدئولوژیک طبق همان طرح و برنامه کلی به خود اجازه می دهند در هر حیطه ای دخالت کنند. ترویج ایدئولوژی از طریق دستگاه های عریض و طویل رسانه ای، صدور ایدئولوژی به خارج، دخالت های نا به جا در کار اقتصاد و مخارج نابخردانه برای بسط و تحکیم پایه های حکومت حاصلی جز نابسامانی اقتصادی ندارد.

از سوی دیگر، حکومت های ایدئولوژیک همواره دشمن یا دشمنانی برای خود می تراشند که علاوه بر ایجاد حالت اضطراری و ویژه، راه را برای افزایش دخالت حکومت به عنوان قیم و پاسدار مردم باز می کند. حالت اضطراری همیشگی ایجاب می کند تا همه چیز از قیمت ها گرفته تا منابع به صورت «دستوری» تعیین شوند. در چنین حکومت هایی بخش خصوصی مستقل عملا رقیبی برای حکومت تلقی می شود به طوری که آب به آُسیاب دشمن می ریزد و بنابراین خصوصی سازی، تبدیل می شود به «خصولتی سازی»!

زیان اینهمه ناکارآمدی و ندانم کاری را چشمه لایزال درآمدهای نفتی پوش می دهد. درآمد نفتی، درد ناکارآمدی را موقتا تخفیف می دهد و راه حکومت های ایدئولوژیک را در یکه تازی های خود هموار می سازد.